امّا به خوبى و روشنى از ملاك‌هاى اخلاقى شمرده مىشود . زيرا جز فرمان عقل و رهبرى او ، قاعدهء ديگرى كه زمامدارى رفتار و حركت انسان را به دست گيرد ، وجود ندارد . بنابراين ، تنها عقل است كه سيطرهء شرعى و قانونمند را دارد . در اين زمينه‌ها مىتوانيم با كانت هم‌عقيده شويم و بگوييم در آن واحد ، هم قانون‌گذاريم و هم رعيّت ، و تجربهء اخلاقى در وقت پشيمانى ، اين آميختگى و ارتباط را تأييد مىكند ؛ زيرا وقتى در انجام وظيفه كوتاهى مىكنيم ، احساس مىكنيم به جايى سقوط كرده‌ايم كه شايستهء ما نبود و ضمنا اعتراف مىكنيم كه مخلوقى و الا بوده‌ايم كه هم‌اكنون لغزيده‌ايم . همواره قرآن كريم اين احساس به كرامت اصلى را در ما بيدار مىكند و آن را اصالت مىدهد . قرآن تنها مقرّر نمىدارد كه خداوند انسان را كرامت بخشيده است و او را بر زمين و درياها سيطره و سلطنت داده است : « وَ فَضَّلْناهُمْ عَلى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنا تَفْضِيلًا » « 1 » و خداى سبحان به اين لطف بسنده نمىكند كه به فرشتگان دستور داد تا در برابر پدر ما سجده كنند : « وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا » « 2 » ، كه اين خود جايگاه والايى است . قرآن مجيد بيشتر جاها آن را خاطرنشان مىسازد ، مانند اين آيهء مباركه : « وَ لَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا » « 3 » . تنها اين موارد هم نيست ، بلكه اگر اين اشارات خارجى به كرامت انسانى را در يك‌سو قرار دهيم و در برابر ارزش اخلاقى بايستيم ، اين مطلب به خوبى براى ما روشن مىشود كه قرآن به طبيعت انسانى با اين ديد نگاه نمىكند كه در اصل ، شرور بوده و نيز با اين نظر نمىنگرد كه طبيعت انسان سخت فاسد است ، بلكه برعكس مىفرمايد : « لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ » « 4 » و پس از رهنمود دادن كسى را هلاك نمىكند ، مگر منكران و كسانى را كه شعاير دينى خود را انجام نمىدهند : « ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ * إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ » « 5 » و در آيهء ديگر مىفرمايد : « إِنَّ الْإِنْسانَ خُلِقَ

--> ( 1 ) - اسراء ( 17 ) آيهء 70 : « ما آنها را بر بسيارى از مخلوقات خود برترى داديم . » ( 2 ) - بقره ( 2 ) آيهء 34 : « به خاطر بياوريد هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم آدم را سجده كنيد ، آنها سجده كردند . » ( 3 ) - اعراف ( 7 ) آيهء 11 ؛ نيز : حجر ( 15 ) آيهء 29 ؛ طه ( 20 ) آيهء 116 ؛ ص ( 38 ) آيهء 72 ؛ . . . « ما شما را آفريديم و سپس صورت‌بندى كرديم ، بعد از آن به فرشتگان فرمان داديم ، براى آدم ( جدّ نخستين شما ) سجده كنند ، و سجده كردند . » ( 4 ) - تين ( 95 ) آيهء 4 : « مسلّما ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريديم » . ( 5 ) - تين ( 95 ) ، آيات 5 - 6 : « سپس او را به پايين‌ترين مرحله بازگردانديم ، مگر كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند . »